11 Mart Japonya’da Fukuşima yerleşiminde yaşanan Nükleer Felaketinin 10. Yıldönümü. Bugün 18 yaş altındakilerin belki zor hatırlayacağı bir felaket. Felaketin bugün bile hala etkileri sürüyor. Tüm Okyanusu ve kıyıdaş ülkeleri radyasyonla kirletmiş durumda.
Hala soğutulmakta olan ve kontrol edilemeyen çekirdeğin soğutulması için radyasyonlu on binlerce ton radyasyonlu suyu depolayacak yer kalmadığından, okyanusa dökülmesi tartışılıyor. Ancak dünyadan gelen tepkiler nedeniyle bekletiliyor. Nereye kadar? Felaket sonrası, 30 km yarıçaplı alan boşaltıldı. 300 bin kişi evlerinden oldu. Binlerce kişi doğrudan veya hastalıklardan öldü. On binlerce kişi kötürüm kaldı. Bu felaket, tüm Dünya’da da yeni bir dönüm noktası oldu.
“Tarihin en büyük ve en geniş nükleer radyasyon bulaşıklığının telafi edilemez ve bugünde devam eden acı sonuçları yaşandı.” Tüm çağdaş demokrasi ile yönetilen ülkeler, geçmişte enerji krizine önlem olarak kurdukları Atom Santrallerini (AS) yerine, yeni ve yenilebilir enerji kaynaklarını devreye soktukça bir plan dahilinde birer birer kapatıyorlar. 2030’lu yıllarda tüm santralleri tamamıyla kapatmayı planlıyorlar. Ülkemiz ise Akkuyu Atom Santrali (AAS) ile nükleer bir çağa adım atıyoruz. Akkuyu’da 10 Mart 2021 de ikinci reaktörün temel atma töreni yapılıyor.
Bildiğiniz gibi geçen hafta içinde AAS işletecek NGS A.Ş. firmanın üst düzey Rus yetkilileri, AAS’nin ‘en’ son yeni nesil santral olacağını, ‘en güvenilir’ santral olacağını söylemişlerdi. Hiçbir satıcı malını kötülemez. Bu köşede yazdığım son yazımda AAS’nin Mersin halkı için, mevcut koşullarda neden en güvenilir tesis olamayacağını söyleyerek üç önemli soru sormuştum. Bunları yeniden toparlarsak; 1- AAS teknolojisini Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) akredite etti mi? Etmediyse, yeni nesil (3+) olan hiç denenmemiş teknolojisini, UAEA’nın akreditasyonu için ‘inşaat aşamasından başlayan süreç’ için akreditasyon (onay) almak için başvurusu yapıldı mı? Yapılmadığı takdirde, Mersin’de yaşayan yurttaşlar olarak Çernobil ve Rusya’daki reaktörlerde ortaya çıkan arızalarda yaşandığı gibi radyasyon sızıntısı olmayacağından nasıl emin olabiliriz? 2- 60+yıl faaliyet gösterecek AAS’den çıkacak ‘nükleer atıklar’ ABD, Fransa gibi devletlerin okyanusa gömmekten başka çare bulamadığı “nükleer atıklar nerede depolanacak ve nasıl güvenli bertaraf edilecek?” 3- Rus şirketinin yönetimindeki NGS A.Ş’nin 60+ yıl üreteceği elektriğin ‘arz güvenliğinden’ nasıl emin olabiliriz? Bu konuda Rus Şirketi N.G.S. A.Ş Mersinlilere ne gibi bir güvence veriyor? Mersinliler olarak bu sorulara inandırıcı ve makul yanıtlar almadığımız sürece santrale, Rus şirket yetkililerinin ‘en güvenli santral’ sıfatı inandırıcı olmaktan uzak ve havada kalacaktır.
AKKUYUDA BAĞIMSIZ DENETİMLERİ KİM, NASIL YAPIYOR?
AAS’nin ilk reaktörünün 2023 yılında devreye alınacağı ifade ediliyor. İlk inşaatın 2019 yılında başladığı biliniyor. Buradan ilk reaktörün 4 yılda tamamlanacağı öngörülüyor. Dünya standartlarında bir reaktörün, güvenlik testlerini tamamlayarak işletmeye alınmasının ortalama 7 -10 yıl olduğu biliniyor. Bu şartlarda diğer benzerlerine göre en az üç yıl erken devreye alınacak. İlk kez Türkiye’de denenecek Rus VVER 1200 reaktörün inşaat, mekanik, elektrik, yazılım ve güvenlik denetim ve testlerinin her aşamada yapılması çok hayati olduğundan yola çıkarak bu test ve denetimlerin bağımsız ve yetkin uluslararası firma ve kurumlarca yeterince yapılması gerekiyor. Çünkü Türkiye’de, sadece nükleer santral işletme deneyimi olmayan TAEK gibi bir kurumun çok sınırlı bir endüstriyel radyasyon deneyiminin dışında, bu konuda yetkin ve deneyimli kamu veya özel özel firma/kurum olmadığı biliniyor. O nedenle Türkiye’de ilk kez yapılan bu santralin bu denetimi yapacak olan BAĞIMSIZ KURUM VEYA FİRMALARIN deneyimleri ile dikkat ve özeni çok önemli. Bu deneyimlere, kararnamelerle yeni kurulan (2019) ve (2020) de göreve başlayan, artık bu konuda Türkiye’de en üst düzeyde sorumlu olan Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK) bu deneyime sahip mi? NDK bu konuda ne kadar işin içinde? Kurulmuş veya kurulacak denetim ve kalite güvence sistemleri yeterli ve COVID-19 şartlarında ne kadar etkin yönetiliyor veya yapılabiliyor?
EL ELİN EŞEĞİNİ ISLIK ÇALARAK ARARMIŞ
Türkçemizde güzel bir deyiş var. “El elin eşeğini ıslık çalarak ararmış.” Bu deyiş Akkuyu’da geçtiğimiz Ocak ayında yaşanan ‘sözde kontrollü patlamalar’ ve çatlaklarda bu deyişteki tamda anlamını buldu. Bu patlamalar gösterdi ki canımız hakim ortağı Rus şirketleri olan Akkuyu N.G.S. A.Ş’ye ve allaha emanet. O nedenle Mersinliler olarak bizlere ve gelecek kuşaklara güvenceyi yukarıda belirtilen ve benzeri yaşamsal soruların yanıtını NDK nın mı, yoksa AAS yapan Rus yetkililerin mi vermesi gerekiyor? Mersinliler olarak bizim muhatabımız kim? Özel bir şirkette Kalite Güvence Müdürü olarak görev yapmış bir kişi olarak bu güvenceyi, Mersinlilere hem Rus NGS’nin, hem de NDK’nın vermesi ve şeffaf şekilde paylaşılması gerektiği kanaatindeyim. Ancak, bu güvenceler lafta kalmamalı, somut raporlara, verilere ve belgelere dayanmalıdır.
MERSİNLİLERİN CAN VE MAL GÜVENLİĞİNDEN ÖNCELİKLE YEREL YÖNETİMLER SORUMLUDUR
Temsili demokrasilerde, yerel yönetimler halkın ‘mahalli müşterek’ her şeyinden sorumlu ve yetkilidir. Bu yetkiden hareketle AAS sahası Ruslara verilmiş özerk bir bölge değilse ve Rus şirketi burada sadece elektrik satıp ticaret yapıyorsa, diğer tüm şirketler faaliyetlerinde doğan olumsuz sonuçlara (toprak, hava, deniz, akarsu, toprak kirliliği vb), için, santral etki sahasında olan ve sonuçlarından doğrudan etkilenecek olan Mersin halkına ve onun temsilcisi ‘yerel yönetimlere’ karşı sorumludur. Benzer şekilde, Polipropilen Tesisi’nin kent merkezinde yapabileceği zararları dikkate alan Büyükşehir Belediyesi, çok yerinde bir girişimle, kent aktörleri ile beraber hareket ederek ve ağırlığını halkın sağlığından yana koyarak davaya müdahil olmasıyla hukuken olumlu sonuç almıştır. Bu nedenle benzer şekilde Mersin Büyükşehir Belediyesi Meclisi 2023’de devreye alınacağı ifade edilen AAS inşaatı ve işletmesini de gündemine ve takibine almalıdır. Çünkü radyasyon sızıntısı ve kazaları da COVID-19 gibi ‘halk sağlığı’ sorunudur. COVID-19 salgınının yönetilmesinde çok önemli ve değerli çalışmalar yapan belediyelerimizin bu konuda da gereken hassasiyeti ve çalışmaları göstereceğinden kuşkumuz yoktur. Ancak bu konu asla ‘hakim hissedar, Rus şirketinin insafına bırakılmamalı’ dikkatle izlenmeli ve gerektiğinde Mersinliler adına müdahil olunmalıdır.
AKKUYUNUN TÜM YEREL MECLİS GÜNDEMLERİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ TARİHİ BİR SORUMLULUKTUR
Mersin’i en üst düzeyde temsil eden ve Mersin’in her köşesinden seçilmiş Büyükşehir ve diğer Belediye Meclis Üyeleri, yerel halka karşı AAS faaliyet sahasında yapılacak iş ve işlemlerin olumsuz sonuçlarından Mersinlilere karşı birinci derecede sorumludurlar. Bu sorumluluk, kaçınılamaz ve devredilemez bir sorumluluktur. AAS’nin faaliyete geçmesiyle, yaratabileceği sorunlar yokmuş gibi davranılması, gelecek kuşaklar ve tüm canlılar adına tarihi bir vebal alınmış olur. Örneğin son patlama ve temel çatlakları Büyükşehir Meclis gündemine gelmedi. Bu nedenle “Şehr-i emini” olan Büyükşehir ve diğer belediye başkanları AAS sahasında yapılan çalışmaları sürekli izleyerek gündemlerine alarak değerlendirmeliler.
Burada AAS’de halen süren çalışmalar değerlendirilmelidir. Mecliste alınacak karar ile bu yazının başlangıcındaki akla gelen ilk sorular ve kentimizin önemli sivil toplum aktörlerinden ve Mühendislik Meslek Örgütlerinin temsilcisi TMMOB Mersin İKK’nın 20 yıllık, TMMOB ‘un 67 yıllık mühendislik birikimlerine dayanarak hazırlayacağı ilave sorularla birlikte Mersinliler adına N.G.S A.Ş. ve NDK’ya her ikisine birden sorulup, yanıtları istenmesi yararlı olacaktır.
Gelecek yanıtlar, kamuoyu ile şeffaflıkla paylaşılarak ve tartışılarak, kurulacak yetkin ve yetkili komisyonlarda ve mecliste değerlendirilip takipçisi olunmalıdır. Mersinliler olarak umuyoruz ve diliyoruz ki tüm Büyükşehir ve diğer belediyelerin Meclis üyeleri böyle bir girişimi oybirliği ile destekleyerek, siyasi saiklerden uzak kalarak, Mersinliler lehine gereken en doğru kararları alacaklardır. Çünkü son tahlilde Mersin halkının can ve mal güvenliği kendisini temsil eden Belediyelerimize ve meclislerine emanettir. Not: Fukuşima’nın yıldönümü nedeniyle, Salı günü Saat 13:00 da tüm Mersinliler NKP nin TMMOB Mimarlar Odası önünde (Palm City alt sokağında) düzenleyeceği basın toplantısına davetlidir.
Serdar Erkan
